नोंथांनि बिथांखिया बोसोरसेनिब्ला माइ गाय, जि बोसोरनिब्ला बिफां गाय, आरो जौसे बोसोरनिब्ला गथ’साफोरखौ गोरों-गोरा खालाम -कनफ्यिसोस
मोनसे माहारिनि सोलोंथाय खानथिया बै माहारिनि इयुननि जौगानायनि लामाखौ महर होयो। बे हिसाबै सोलोंथायानो मोनसे माहारि एबा हादरनि बयनिख्रुयबो गोनांसिन बाहागो। गाज्रि थाखोनि सोलोंथाया गाज्रि थाखोनि मावग्रा हानजा (workforce) जोनोम होयो जायनि जाउनाव मोनसे हादर एबा माहारिनि जौगानायाबो मुंख’जाथाव जाया। बबेबा मोनसे माहारिनि सोलोंथाया जिदु गोख्रैयै सोलायनाय बुहुमनि बोहैथिजों सोलायफानो हायाब्ला बै माहारिनि सिनायथिया लासैनो बावलांजायो। गोदान-गोदान बिरोंदामिनारि जौगानाय, globalization, नुफेरै-खोनाफेरै समाज-रांखान्थि-आबहावारि जेंनाफोरजों बोबथिंजानाय दिनैनि बुहुमा जोंनि इयुन जोलैफोरखौ थाखथियारि खालामनायखौ गोनांथार खालामबाय। जौगानाय समाजफोरनि सोलोंथाय खान्थिफोरा माखासे मुगानिफ्रायनो जोबोत गोजौ थाखोनि आखा-फाखा रोंग’थि गोनां मावथि हानजाफोर (professionals) दिहुन्नो खामानि मावबोगासिनो दं, फरायसाफोरनि गोसोयाव entrepreneurship, innovative, सोरजिथायारि (creative), बिजिरलु (analytical), हेफाजाब होलायनानै मावज्लायनायनि बेग’र सारनानै होबोगासिनो दं। दिनै बैफोर सोलोंथाय खान्थिफोरा गोबां innovators, entrepreneurs, दैदेनगिरिफोर सोरजिबाय जाय बुहुमनि बोहैथिखौनो सोलायहोबोबाय।
नाथाय जेब्ला जौगा समाजफोरा जौगानायनि थाखाय गियाननि बाहायथिखौ (knowledge economy) बांसिन गोसो होबोदों, बेबादि मुगायाव जोंनि बर’ बिजोंनि सोलोंथाय खान्थिया थोजासे आखा-फाखा सुबुं धोन सोरजिदों ना? जिदु सोरजियाखै, जोंनि दैदेनगिरिफोरा थोजासे खामानि मावदों ना जोंनि उन जोलैफोरखौ innovator, entrepreneur खालामनो एबा गोदान मुगानि गोमोथाव बिरोंदामिनजों (futuristic technology) आरो globalization जों बोबथिंजानाय दानि मुगायाव नांगौ जानाय सोलो आरो खायदाफोरखौ होनो हादोंना जाहाते जोंनि बर’ सेंग्रा-सिखलाफोराबो गुबुन जौगा हारि-माहारिनि सेंग्रा-सिखलाफोरजों समानै बादायलायनो हायो? जोंनि curriculum developer आरो policy maker फोरा बर’ बिजोंनि फरायसाफोरखौ गोदान मुगानि बोहैथिजों फेर फाथिनो हानाय खालामनो मा मा हाबाफारि लादों?
Bodo गोरोबथाफोरनि (Bodo Accords) बयनिख्रुयबो मख’जाथावसिन मोनफुंथायफोरनि मादाव मोनसेया जाबाय बर’फोरा गावनि सोलोंथाय फसंथानफोरखौ गावनो सामलायनो हानायनि मोनथाय, बर’फोरनि नांगौ बायदि सोलोंथायनि महरखौ गुरस्लायहोनो हानायनि मोनथाय। बड’लेन्द मुलुग सोलोंसालिखौ गायसन्नाया जि बोसोरनिबो बारा जाबाय आरो BTR गोरोबथानि बायदियै बर’ बिजोंनि थाखाय आलादा Directorate दानानै होनाय जाबाय। गुबुन रावआव, बर’फोरा गावनि उन जोलैखौ गुबुन जौगा हादर एबा हारिनि उन जोलैफोरजों फेर फाथिनो माबोरै एबा माबादि सोलोंथाय होनांगौ बेखौ थिरांथा खालामनो हानायनि थोजासे उदांस्रि मोनबाय। बियो मोनसे मख’थाव खुंथायारि मोनफुंथाय आरो साफ्रोमबो बर’फोरा बेखौ लानानै गोग्गानो हायो। नाथाय बे गोगगानाय एबा रंजानायखौ बर’फोरनि गुरस्लायनायनि बिजों हिसाबै महर होनो थाखाय बर’नि सोलोंथाय होगिरि, बिथांखि बानायग्रा (policy makers), समाज सिबिग्रा आफात आरो सरकारा जथायै ओरैबायदि curriculum आरो फोरोंनायनि आदब (instructional system) जौगाहोनो आरो जौगाहोलांनो (evolve) नाजानांगोन जाहाते बर’नि उन जोलैफोरा, गोरिब नख’रनि गथ’फोरा हादर आरो बुहुमनि फोथाराव गोगोमैनो बादायलांनो हानायजों लोगोसे जायगानि जेंनाफोरनि फारसेबो सांग्रांथि आरो मोनदांथिबो थायो। बर’नि उन जोलैफोरनि मोजां सोलोंथायनि मोनथायखौ सुफुंनो, curriculum बानायग्राफोरा ओरैबायदि curriculum materials सोफादेरनांगोन जाय 21 जौथायनि आखुथाय, सोलो, आरो गियानखौ फोरोङो जेरै – बिजिरलु (critical thinking), सोरजिलु (creativity), लोगोसे मावज्लायनाय (collaboration), फोरमायनाय (communication), गियान एबा सोलोखौ बाहायनानै जेंना सुस्रांनानो हानायनि रोंगौथि (information literacy), फोसाव बिजोंफोरखौ मोजांयै बाहायनो हानायनि रोंगौथि (media literacy), बिरोंदामिन बाहायनो सामलायनो आरो बुजिनो हानायनि रोंगौथि (technology literacy), नांगौबायदि खाब जानो हानाय (flexibility), दैदेन्नो हानायनि गुन (leadership), हारसिङै मावजेन्नो एबा मावनो हानायनि गुन (initiative), बाङाइ बाहायनानै गोबां दिहुन्नो हानायनि रोंगौथि (productivity) आरो समाजाव गोरोबनानै थानो हानायनि सोलोफोर (social skills). बै 3Rs (Reading, Writing and Arithmetic) नि समा थांबाय जेब्ला लिरनो, फरायनो आरो दाजाब-दानख’ रोंब्लानो लेखा गोरों सान्नानै लानाय जायोमोन। 21 जौथायआव गुबुन रोखोमनि सान्नाय-ह’नायनि गोनांथि जाबोदों। समाजनि जेथो बारायनाय आरो रांखान्थिनि बुहुमनां (globalization) जानायजों दाजानाय दिनैनि बुहुमाव मोजाङै बाहागो लानो थाखाय जोंनि फरायसाफोरा नांगौ रोखोमनि गियान आरो सोलोफोरखौ मोनथारनांगोन।
नाथाय जौगालु curriculum design खालामब्लानो खामानिया जोबनानै थाङो नामा? फोरमानफोरा दिनथियोदि बबेबा हादरफोरा गुबुन हादरफोरनिफ्राय innovation, productivity, patent filing एबा फरायसाफोरनि overall qualityफोरनि बेलायाव गोजौसिन थाखो आवग्रियो जदिअ बै गासैबो हादरफोरा गाव गावनि उन जोलैफोरखौ 21जौथायनि थाखाय थाखथियारि खालामनो सोलोंथायखौ फोसाबस्रांनानै लादों। मोनसे सोलोंथाय खान्थिनि देरहानाय एबा जेन्नाया गोबां जाहोननि थाखाय जानो हागौ जेरै समाजारि-राजखान्थियारि-रांखानथियारि थासारि, फोरोंनायनि आदब-खायदा, फरायसाफोरनि मोजां थासारि, बिमा-बिफानि बिहोमा, बायदि। बेफोरनि माखासे जेंनाफोरखौ सुस्रांनो गोबां सम आरो गोबां राहा लानांगौ जानानै फैयो नाथाय माखासे जेंनाफोरखौ बुहुमनि देरहासात जानाय modelफोरनिफ्राय थुलुंगा लानानैनो सुस्रांनो हायो जेरै smart course content, ओंथि गोनां फोरोंनायनि आदब, खाब जानो हानाय सोलोंथाय खान्थि बायदि बायदि। माखासे लामाखौ बुहुमनाङै सोलोंनो हायो नाथाय माखासे जेंना सुस्रांनो थाखाय जायगानिनो राहा – लामा लानांगौ जानानै फैयो।
सोलोंथाय होगिरिफोरानो मोनसे सोलोंथाय खान्थिनि देरहानाय एबा जेन्नायखौ थि खालामो आरो मोनसे माहारिनि जौगानाय जौगायैयाबो बिसोरनि आखायावनो। बर’ बिजोंनि फरायसाफोरनि देरहासाथ जानायनि हारा जोबोरैनो खम जानायनि थाखाय फोरोंगिरिफोरनि बारा रोंगौथि गैयैखौबो दाय होफानो हायो। आरो दुखु नांथाव बाथ्राया जाबाय खुंथाया बिनि सोमोन्दै जेबोखौनो खालामा। फोरोंगिरि थिस’न्नायनि गासैबो खान्थियानो जाख्ल’नाय आरो गाव-गावनि बाय-बाहागिफोरखौल’ नायग्रोनाय बायदि गेना खान्थिजों खाख्थाबना दोनजानाय। जिहेतु बर’ बिजोंनि फरायसालिफोरा सरकारनि रांजों सामलायजानाय आरो फोरोंगिरिफोरनो बेतन होनाय जायो बिदि बिथिंआव सरकारानो गोख्रों थिस’न्नाय खान्थिनि राहा लाथारनांगोन। फिनलेन्दनि सोलोंथाय खान्थि, जायखौ बुहुमनि बयनिख्रुइबो साबसिन सोलोंथाय खान्थिफोरनि मादाव मोनसे होन्ना जौगानाय आरो जौगाफु हादरफोरा सोलोंनो नाजायो, बै फिनलेन्दआव फोरोंगिरि थिसन्नायनि खान्थिया जोबोर गोख्रों। बिसोरनि फोरोंगिरिफोरा जोबोर आखा-फाखा (professionals), जि जौखोन्दो बयनिख्रुयबो गोरोंसिन फरायसाफोरखौल’ सोलोंथाय आयदायाव (Education) आव Master दिग्रि होनो थाखाय सायख’नाय जायो। फोरोंगिरि हिसाबै थिस’नखांनायनि उनावबो फोरोंगिरिफोरनो बुहुमनाङै बाख्नायजानाय teacher training होनाय जायो। मानोना बे हादराव फोरोंगिरिफोरखौ doctor एबा engineerनि समानैनो ग’नायथि एबा मान होयो। बर’फोरनि गेजेराव मोनसे फोथायनाय दं दि सासे गथ’नि देरहानाय-देरहायैया बिमा-बिफानि सायाव सोनारो। बिदिब्ला, बर’ बिजोंनि फरायसाफोरा जायनि बिमा-बिफाफोरा बांसिनानो निखाउरि, बारा फरायनाय नङै, बैफोर गथ’फोरनि थाखाय अब्ला मोजां इयुन दानायनि सिमांआ हाजो खर’आव खासेव बिदै नागिरनाय बायदि जागोन नामा मोजां सुबुरुन (proper guidance), resources गैयैनि थाखाय? जोंनि समाजाव बेफोरबायदि एरखाथायारि (exclusionary) फोथायथिया बोरै हाबफैखो? खुंथायनि गावसोरनि मोजांयै खामानि मावनो हायैखौ दोनखोमानो नाजानायसो नङाथ एबा बर’ रायजो राजाफोरनो मोजां सोलोंथाय होनायनि बिबाननिफ्राय खारखोमानाय नङाथ’? बेफोरबायदि सान्नाय – हनाया मोजां सोलोंथायनि समान मोनथायनिफ्राय बेसेबांबा गोजानाव देन्द्रायलांनायनि अनगा जेबो नङा।
फोरोंगिरिफोरनि quality फोजौस्रांनायावनो खामानिया जोबथाया। मोजां सोलोंथायखौ बयनोबो होनायाव फोरोंगिरिफोरनि गोसो-मोदोमै बाहागो लानाय एबा खामानि मावनायाबो एसेबांनो गोनांथार। फोरोंगिरिफोरखौ गोसो-मोदोमै बाहागो लानो थुलुंगा होनायखौ गोबां सरकारनि थांखि-बिथांखिफोरा बारा गोनांथि होनाय नुआ नाथाय फोरोंगिरिफोरनि बे बिथिंआ जोबोर गोगोम गोहोम दं। सान्थौ थुलुंगानि (Ideological motivation) थाखाय, मोनफ्रोमबो फोरोंगिरि training फोरनि गेजेरजों फोरोंगिरिफोरखौ बुजिहोनांगोन दि हादर दानायाव बिसोरनि बिहोमाया बेसेबां गोनांथि दं। मोजांयै खामानि मावनाय फोरोंगिरिफोरनि बिहोमाखौ मान होनो रायजो – राजाफोरनि सिगांआव राङारि बान्था होयोब्लाबो फोरोंगिरिफोरनि थुलुंगानायखौ गोबां बिबाङै बांहोनो हागोन। थोजासे थुलुंगा मोनालासै फोरोंगिरिफोरा गावसोरनि बिबानखौ मावलांनायाव जेब्लायबो गोसो गैबाङै जालांगोन।
गोबां जौखोन्दो बर’ बिजोंनि फरायसाफोरा इंराजि रावनि मोजां गियान गैयैलाय मोजां साख्रिफोरनिफ्राय जानगारना थानांगौ जायो आरो बर’ थुनलाइनि अनगा गुबुन आयदाफोराव गोजौ सोलोंथाय लाहैनो गोब्राब मोनो। मोजां साख्रि, साबसिननिफ्राय हामसिन गियान मोन्नो, हादर आरो बुहुमनि खारबाराव इंराजि रावनि गोनांथिया बेसेबां, बेखौ बेयाव फोरमायबावनांगौनि जेबो गोनांथि गैला। जोबोर दुखु नांथाव दि बर’ रावनि मोनहास’जोबै आरो इंराजि रावनि गोनांथिखौ मोन्दांसेयावबो Functional English खौ बर’ बिजोंनि फरायसाफोरनो फोरोंनो नांगौ रोखोमै गोसो होनाय जायाखै। BTR खुंथाया बेखायनो गासैबो फरायसालियाव आरो गासैबो थाखोयाव Functional Englishखौ फोरोंनो बेब’स्था लाथारनांगोन, इंराजि फोरोंनो Functional Englishआव graduation खालामनाय मोजां फोरोंगिरिफोरखौ थिस’न्नायनि बेब’स्था लानांगोन। सरकारा खाथां खालामनांगोन दि थाखो जि बारनायजों लोगोसे साफ्रोमबो फरायसाफोरा बुंजानाय आरो लिरजानाय इंराजिआव आखा-फाखा जाथारनांगोन।
गोबां जौखोन्दो बर’ बिजोंनि फरायसाफोरा non-professional, non-technical आरो non-specialized आयदाफोरखौसो गावसोरनि गोजौ सोलोंथायनि थांखि हिसाबै लायो। समा सफैबाय BTC/BTR सरकारा curriculum developers, फोरोंगिरि, फरायसाफोरनि बिमा-बिफा, सानसुमै, मुंख’जाथाव सोलोंसालिफोरनि बारग’ फरायसाफोर, समाज सिबिग्रा आफातफोरखौ लानानै संदान्नायनि आरो ओंथि गोनां जेंना सुस्रांनायनि राहा-लामा दिहुन्नायनि।
गोसो गोनोखोयारि (psychologists), health specialists, समाज सिबिग्राफोर, सोलोंथाय होगिरिफोर एबा आखा-फाखा फोरोंगिरिफोर (educators)खौ लानानै ब्ल’क आरो महुकुमा levelआव Special Teachersनि माखासे हानजाफोर दानानै होनो हायो आरो सोर फरायसाया माबादि जौगादों बेफोरनि Centralized dataखौ बिसोरनि आखायाव ग’थायनानै होनो हायो। जाय फरायसाया बारा जौगानो हायाखै बैफोर फरायसाफोरनि जौगानो हायैनि जाहोनफोरखौ संदान्नांगोन आरो नांगौबायदियै counsel खालामनांगोन।
Regular Teacherफोरनि थाखाय मोनसे dedicated network बानायनानै होनांगोन आरो साफ्रोमबो फोरोंगिरिफोरानो बे networkनि Member जाथारनांगोन। बिदि network नि गुबै थांखियानो जाबाय फोरोंगिरिफोरखौ फरायसानि जेंना लानानै सावरायज्लायनो थाखाय आरो सोरबा सासे फोरोंगिरिनि आदब-खायदाया बारा फिथाय थाइयाखैब्ला गुबुन फोरोंगिरिफोरनिफ्राय हेफाजाब लाज्लायनाय बायदि हाबाफारि लानो थुलुंगा होनाय। बेफोर networkफोरा Special Teacher फोरजोंबो थोंजों लोब्बा थागोन।
मोजां career counseling मोनैनि जाउनाव गोबां बर’ बिजोंनि फरायसाफोरा गाव-गावनि गोख्रोंथिखौ (strength) बिथा खालामनानै मोजां career decision लानो हाया जायो। बर’ बिजोंनि बांसिन फरायसाफोरा गामि एबा फिसा फिसा town फोरनिफ्राय फैनाय आरो नांगौ समाव मोजां career counselling मोनैनि जावनाउ बांसिन फरायसाफोरा बोहैथि दाहारजों बोहैफालांनानै थामहिनबा बयजोंबो फरायस्राउजाग्रा stream/course/diploma लानानै इयुनाउ साख्रि-बाख्रिनि थाखाय आनदायनानै थाहैनांगौ जानानै फैयो। मोजां सोलोंसालि, education loan, course बायदिफोरनि बागै नांगौ समावनो मोनथिनो हानायासो फरायसाफोरनि career नि बागै गरन्थ खालामनायाव मोजां गोहोम होयो। बे खेथ्र’आव NGO एबा private entityफोरखौ subsidized service होनो थाखाय BTC/BTR सरकारा थुलुंगा होनो हायो।
धोनि-गोरिबनि गेजेराव computer/internet बाहायनायनि फारागथिखौ (digital divide) गुसेब खालामनो BTC/BTR सरकारा फरायसालिफोरनो लासै – लासै computers नि ज’गान होनायनि आरो सब्था खुंसेआव मोनथाम फरायसालियाव computer फोरोंनो Shared Teachers थिसन्नायनिबो बेब’स्था लानांसिगौ। बिदि खालामनानै गोरिब नख’रफोरनि गथ’-गथायफोरखौ गावनि आखायजों दांनाय-बिलिरनानै computer सोलोंनो होनायनि थाखायल’ नङा बेजों लोगोसे फरायसाफोरनि गोसोआव digital technologyफोरनि फारसे आरोबाव मोनथिनो लुबैनायनि बेग’र सारफावनानै होनाय। माखासे report फोरनि बायदिब्ला फरायसालिफोराव हरनाय computer फोरा ओरैनोसो गोग्लैना दं फोरोंगिरिफोर गैयैनि जाउनाव। गोजौआव बुंबोनायबायदि computer फोरोंगिरि थिसन्नायनि बेब’स्था लानो नाजानांगोन।
लाइमोफोरनि गोहोखौ आबुंयै गेवसारहोनो हानाय मोनसेल’ बिफानानो जाबाय सोलोंथाय बिफान आरो बे हिसाबै सोलोंथाय बिफाना थोजासे budgetआरि रां मोन्नांगोन। थांनाय 2019-20 BTC budgetनि 4667 कौति रांआव सोलोंथाय बिफाननि थाखाय गासै 85 कौतिल’ थिनाय जादों थामहिनबा 1.8 जौखोन्दोल रांखौ सोलोंथाय बिफान्नो थिनाय जादों, गुबुन जौगा हादर एबा रायजोनि रुजुनायाव बियो जोबोरैनो खम।
बर बिजोंनि Curriculum जौगाहोग्राफोरा बुहुमनि मादावनो बांसिन patent एबा trademark file खालामनाय, बयनिख्रुयबो innovative एबा productiveसिन हादरफोर जेरै फिनलेन्द, चिन, सिंगापर, खोला करिआ फोरबायदि हादराव थांनानै बै हादरफोरनि सोलोंथाय खान्थिफोर, समाज आरो गुबुन बिथिंफोर जाय बै हादरफोरखौ गोजौ थाखोआव गसंनो हाहोदों बैफोरखौ नायबिजिरहैयोब्ला बर’ बिजोंनि थाखाय जोबोर मोजां जागोन।
दानि BTRनि बेकारनि जेंनाखौ जोंनि सोलोंथाय खान्थिनि थाखायनो जादों होन्नानै बुंब्लाबो गाज्रिद्राय जानाय नङा मानोना जोंनि सोलोंथाया लायमोनफोरनो गावनो गाव फालांगि गायस’न्नानै रां आरजिनायनि लामाखौ दिहुनानै लानायनि थुलुंगा, गियान, साहस (entrepreneurial spirit and risk taking aptitude) होनो हायाखै, एबा दानि साख्रिफोरनि थाखाय नांगौ जानाय सोलो आरो गियानखौ होनायाव फेलें जादों। जोंनि सोलोंथाया लायमोनफोरखौ साख्रि होग्रा (employer) खालामालासै साख्रि नागिरग्रासो (employee) खालामदों। BTR सरकार, कारिकुलाम जौगाहोग्रा, सानसुमै, समाज सिबियारि आरो गुबुन गुबुन stake holders फोरा ज’यै सावरायज्लायनानै सोलोंथायखौ फोसाबनो नाजाथारनांगोन जाहाते बर’ लाइमोनफोरखौबो, OECD Secretary-General Angel Gurría होन्नाय बायदि, “Equip with the knowledge and skills necessary to achieve their full potential, to contribute to an increasingly interconnected world, and to convert better skills into better lives needs…”। Artificial Intelligence आरो बायदि बायदि सोमोनांथाव बिरोंदामिनजों (futuristic technologies) महर दाजानाय दिनैनि बुहुमाव मोजांयै थांनानै थानो एबा बादायलायनो थाखाय बर’ बिजोंनि सोलोंथाया entrepreneurs, innovators, creative, imaginative, गिदिर-गिदिर जेंना सुस्रांग्रा, हारि-माहारियारि, gender आरो आबहावारि जेंनाफोरनि सायाव सांग्रांथि एबा मोनदांथि गोनां सुबुं धोन दिहुन्नो हानाय जानांगोन। जेब्लासिम बर’नि उन जोलैफोरा जेंनाखौ खाबु एबा सुजुगाव महर सोलायहोनो हाया अब्लासिम जोंनि बर’ समाजा मालायनिफ्राय बायग्रा समाजैनो थागोन – मालायनि गोदान दिहुन्थाय, सान्नाय-ह’नाय गोहोखौनो बायनो मोन्नानै जों रंजा-गोजोनै थानो मोजां मोनग्रा जागोन आरो बेबायदिनो गुबुननि सायाव सोनारनानै थांनानै थानाय समाज जाहैगोन। दिनैनि बुहुमाव हारिमुनि सिनायथिखौ रैखा खालामनो राजखान्थिनि सिमा बोनो हानायानो, राजखान्थि मोन्थायनि मुंआव गावनि रायजो – राजाफोरखौ बेंनो हानायानो जोब्था खामानि नंला। BAC, BTC एबा BTR गोरोबथाफोरा बर’ समाजखौ गोगोम, गेरेमसा आरो जौगालु समाज दानो थाखाय गोख्रों खुन्थिया गायसन्नायल’ जाहाते जोबोर गोजौ थाखोनि बिरोंदामिन आरो globalization जों महर गुरस्लायहोजानाय दिनैनि बुहुमाव बर’ समाजाबो गोख्रोंयै गसंनानै थानो हायो। बर’नि दैदेनगिरिफोरनि आखायाव मावनांगौनि लेरथाया दा जोबोर बांबोबाय – बिथांमोनहा रोखा vision आरो मावथाबनायनि गेजेरजों मैया दाखालिसिम मोनथिजाबाङै बर’ हारिखौ गेरेमसा हारि दानो हानांगोन जाहाते बर’नि जोंसारनाया BTRनि सिमाफोरखौ सोरखिलांनानै गुबुनावबो सोरां होनो हायो। बेबादि खालामनो थाखाय साफ्रोमबो बर’ लाइमोनफोरनो दिनैनि आरो गाबोननि बुहुमजों मान होजानाय गियान आरो सोलो फोरोंनांगोन। अब्लासो बड’फा उपेन्द्र नाथ ब्रह्मनि सिमांनि गेरेमसा बर’ हारि दानायनि मिजिंथिनो हागोन। मोजां सोलोंथायनि फिथायखौ धोनिफोराल’ मोनजानो मोन्नाय नङा। मोजां सोलोंथाया धोनि आरो गोरिब बयनिबो मोन्थाय। साफ्रोमबो गोरिब नख’रनि गथ’फोरा जाहाते मोजां सोलोंथायनिफ्राय बाहेरायाव दोनजाया बेखौ नायनाया सरकार आरो जोंनि दैदेनगिरिफोरनि मावथारनांगौ बिबान। गोरब नख’रनि गथ’फोरनो मोजां सोलोंथाय होनायाव जों फैमाल थाङोब्ला बांसिन अनजिमानि सुबुंफोरखौनो जों बर’ समाजखौ गुरस्लायहोनायाव बाहागो लानायनिफ्राय होबथानानै दोन्नाय जागोन। बर’आ गेरेमसा आरो जौगालु हारि जानोब्ला बर’नि बांसिन लाइमोनफोरानो 21 जौथायाव नांगौ जानाय बुहुमनाङैनो मान होजानाय गियान आरो सोलोखौ मोन्नांगोन। दिनैनि सोलोंथाया हांखोमाला स’रजाबनानै मोनसे ओंथि गोनां सोदोब दिहुन्नो हानायावनो जोबथाला। PISA-2018 रिपर्तआव Reading Literacyखौ ओरै होनदों, “Reading literacy is understanding, using, evaluating, reflecting on and engaging with texts in order to achieve one’s goals, to develop one’s knowledge and potential, and to participate in society”. PISA-2018 रिपर्तआ फोरमायनाय मोजां खौरांआ जाबाय सोलोंथायनि थाखोखौ जौगाहोनो बाराद्राय रांनि गोनांथि गैया नाथाय मोजां बिथांखि आरो नाजाथाबनायासो गोनांथार। Private, missionary एबा बेसेन गोसा फरायसालिफोराल’ मोजां सोलोंथाय होनो हायो होन्नाय खोमसि फोथायनायखौ जों ज’यै समाजनिफ्राय बुखुनानै गारहरनायनि सम सफैबाय।
